|
Od XVI w. Duch Gór zaczął się pojawiać w krążących po Europie
różnego rodzaju opisach Śląska, Karkonoszy i Gór Izerskich.
Postać ta stała się twórczą inspiracją dla wielu pokoleń literatów i
artystów. W przedstawieniach Ducha Gór dominowały dwa nurty:
tradycyjny-baśniowy oraz symbolizujący karkonoskiego władcę jako
uosobienie sił natury. Z upływem czasu zaczęto go przedstawiać jako
zamyślonego wędrowca, najczęściej z maczugą lub kosturem jako
symbolem władzy, wiecznie przemierzającego karkonoskie królestwo. W
trudnych chwilach dobrym ludziom niósł pomoc, lecz złym potrafił
dotkliwie zaszkodzić. Po czeskiej stronie spotykano go najczęściej
dobrotliwie kurzącego fajkę, w otoczeniu ptaków i zaprzyjaźnionych
zwierząt leśnych.
W 1828 roku karkonoski Duch Gór stał się tematem obrazu wybitnego
malarza epoki niemieckiego romantyzmu Moritza von Schwind, który
przechowywany jest obecnie w monachijskiej Schack Galerie.
Karkonoski władca przedstawiony został pod postacią brodatego mnicha
z maczugą, samotnie wędrującego przez ciemny bór. O sile
oddziaływania legendy świadczy fakt, że monachijski malarz, który
sportretował Ducha Gór sam nigdy nie odwiedził Karkonoszy. Jednak
wizja Moritza von Schwind tak mocno utrwaliła się, że jest po dziś
dzień powielana w różnych technikach malarskich, graficznych czy
rzeźbiarskich. W Kotlinie Jeleniogórskiej postać karkonoskiego
władcy według monachijskiego pierwowzoru wykuto między innymi nad
wejściem do głównego budynku poczty w Jeleniej Górze przy ul.
Pocztowej. Dzierżąc w rękach pióro "monachijski" Duch Gór jest też
symbolem na stronie tytułowej "Dwutygodnika szklarskoporębskiego".
Z upływem lat karkonoski Duch Gór stawał się coraz bardziej pogodny
i łaskawy, choć nie stracił nic z legendarnej mocy. Postać
karkonoskiego władcy od końca XIX w. była bardzo popularna, tak za
sprawą bogatej literatury, jak i teatralnych przedstawień, a nawet
oper, których był bohaterem. Należy wspomnieć, że sama tylko
dziewiętnastowieczna bibliografia dotycząca Ducha Gór zawiera około
tysiąca tytułów.
W 1904 r. w Szklarskiej Porębie Średniej powstała nieistniejąca dziś
"Sagenhalle" - "Hala Baśni" z cyklem ośmiu wielkoformatowych obrazów
przedstawiających Ducha Gór ukazanego jako uosobienie sił natury.
Autorem obrazów był Hermann von Hendrich, jedna z czołowych postaci
dawnej kolonii artystów w Szklarskiej Porębie. Władca Karkonoszy
ukazany został jako tuman mgły na górskiej grani, śpiący olbrzym
zamieniony w skałę, błysk pioruna w Śnieżnych Kotłach czy deszczowa
chmura nad Wielkim Szyszakiem... Do malowniczo położonej "Halę
Baśni" przybywały corocznie dziesiątki tysięcy zwiedzających.
Carl Hauptmann był wybitnym filozofem i literatem, miłośnikiem
Karkonoszy, autorem korekty literackiej niemieckojęzycznego
tłumaczenia powieści Władysława Reymonta "Chłopi". W wydanym w 1915
r. cyklu baśni o karkonoskim Duchu Gór pisał:
"Rzepiór od pradawnych już czasów pojawia się w tysiącach postaci
żywych i nieożywionych. Mknie on w przestworza niczym jeździec na
wietrze, choć przed momentem ledwie stał na drodze w postaci
nieruchomego głazu. Albo jak mysz znika w szparze w podłodze, by po
chwili w jakiejś opuszczonej chacie wycinać podskoki w tańcu z córką
pasterza i pokrzykiwać i jodłować na całe, ochrypłe gardło.
Także określenia "stary" czy "młody" w żadnym stopniu nie mogą go
opisać. Tajemniczości dodaje mu i to, że żaden człowiek nie jest w
stanie powiedzieć czym, czy też kim właściwie jest ów Duch Gór .
Również po II wojnie światowej karkonoski Duch Gór stał się twórczą
inspiracją dla licznych artystów i literatów: Henryka Wańka, Pawła
Trybalskiego, Eugeniusza Geta – Stankiewicza, Tadeusza Różewicza,
Urszuli Broll, Andrzeja Jarodzkiego, Macieja Wokana czy Beaty
Kornickiej – Koneckiej.
Wizerunek karkonoskiego Ducha Gór powstał w charakterystycznym dla
śląskiego obszaru zagmatwanym, wielowarstwowym krajobrazie
kulturowym. Niezależny, często przewrotny w swych działaniach,
surowy, lecz sprawiedliwy - pozostaje legendarnym władcą ludzi i
przyrody, a wszyscy jesteśmy tylko gośćmi w jego karkonoskim
królestwie.
© dr Przemysław Wiater |
